Peryglacjalne utwory pokrywowe na obszarze Wzgórz Szeskich
DOI:
https://doi.org/10.26485/BP/1960/7/2Słowa kluczowe:
pokrywy peryglacjalne, tundra plamista, eluwialne i deluwialne osady, zlodowacenie bałtyckieAbstrakt
Na obszarze Wzgórz Szeskich występują utwory pokrywowe powstałe w środowisku peryglacjalnym w okresie schyłkowego zlodowacenia bałtyckiego, tj. Allerod sensu lato i młodszy dryas. Utwory te rozwijały się głównie na osadach stadiału pomorskiego i można je podzielić na dwa główne typy genetyczne. Pokrywy eluwialne (autochtoniczne) powstałe w miejscu osadu, w tym utwory pylasto-piaszczyste i bielicowe gleby tundrowe. Ich rozwój był związany z warunkami charakterystycznymi dla tundry plamistej południowej podstrefy klimatu subarktycznego. Procesy peryglacjalne, takie jak odmarzanie i podsiąkanie koloidów, wpływały na akumulację frakcji ilastej i tworzenie cienkich skorup ilastych. Pokrywy soliflukcyjno-deluwialne (allochtoniczne) powstałe z materiału przemieszczonego pod wpływem wód powierzchniowych i procesów denudacyjnych. Utwory te są warstwowane, pylasto-gliniaste i związane z przekształceniem powierzchni akumulacyjnych glacjalnych i fluwioglacjalnych. Ich powstanie wskazuje na aktywność denudacyjną w warunkach wilgotnego, subarktycznego klimatu. Analiza profili glebowych i osadowych wskazuje, że w obrębie pokryw eluwialnych szczególną rolę odegrały procesy typowe dla tundry plamistej, natomiast pokrywy deluwialne dokumentują działanie wód powierzchniowych i przekształcanie rzeźby glacjalnej. Utwory ilaste pokrywowe wykazują stopniowe przechodzenie w glinę zwałową, co może świadczyć o procesach peryglacjalnego wietrzenia mechanicznego i chemicznego. Podsumowując, w końcowym plejstocenie na Wzgórzach Szeskich rozwijały się zarówno procesy akumulacyjne, jak i denudacyjne, kształtując współczesną strukturę osadów pokrywowych i profilów glebowych.
Bibliografia
Bartkowski, T. 1953 - The role of burried „dead ice" in the formation of the postglacial landscape of central Great Poland. Bull. Soc. Amis. Sci., ser. B, l. 12. Poznań.
Dylik, J. 1952 - Głazy rzeźbione przez wiatr i utwory podobne do lessu w środkowej Polsce (summary: Wind-worn stones and loess-like formations in Middle Poland). Biul. Państw. Inst. Geol., 67.
Dylik, J. 1955 - Peryglacjalne osady stokowe rytmicznie warstwowane (Rhythmically stratified periglacial slope deposits). Biuletyn Peryglacjalny, nr 2.
Dylik, J. 1956 - Coup d'oeil sur la Pologne periglaciaire. Biuletyn Peryglacjalny, nr 4.
Edelsztein, J. S. 1947 - Osnowy gieomorfołogii (Fondaments de la geomorphologie). Moskwa-Leningrad.
Gagel, C. 1925 - Die Beschaffenheit und die Herkunft des roten ostpreussischen Decktones. Jhb. Preuss. Geol. L.-A., Bd. 46.
Galon, R. 1953 a - Morfologia doliny i zandru Brdy (summary: The morphology of the Brda valley and outwash sand plain). Studia Soc. Scient. Torunensis, vol. 1, nr 6. Toruń.
Galon, R. 1953 b - Z zagadnień geomorfologii czwartorzędu Niżu Polskiego (summary: Some geomorphological problems of the Quaternary of the Polish Lowland). Przegl. Geogr., t. 25.
Galon, R. 1953 c - recenzja: J. Nowak - Ewolucja niżowego krajobrazu lodowcowego Polski (C.r. crit.: J. Nowak - Evolution du relief glaciaire dans les plaines de la Pologne). Przegl. Geogr., t. 25.
Goworuchin, W. S. 1955 - Pjatnistaja tundra kak faktor obrazowanija pokrownych suglinkow (La toundra tachetee comme facteur de la formation des limons de couverture ). Biul. Mosk. Obszcz. Ispyt. Prirody, Otd. Gieoł., t. 30.
Grigoriew, A. A. 1956 - Subarktika (Subarctique). Moskwa.
Harbort, E. 1913 a - Erlauterungen zur Geologischen Karte von Preussen. Lif. 161, Bl. Grabowen. Berlin.
Harbort, E. 1913 b - Erlauterungen zur Geologischen Karte von Preussen. Lif. 161, Bl. Czychen. Berlin.
Hess von Wichdorff, H. 1910 - Erlauterungen zur Geologischen Karte von Preussen. Lif. 150, Bl. Kerschken. Berlin.
Iwanowa, E. N. 1956 - Sistiematika poczw siewiernoj czasti jewropejskoj tierritorii SSSR (Systeme des sols de la partie septentrionale de l'URSS europeenne). Poczwowiedienije, no 1.
Jentzsch, A. 1904 - Der jungere baltische Eisstrom in Posen, West-und Ostpreussen. Ztschr. D. Geol. Ges., Bd. 56.
Kaunhowen, F. 1910 - Erlauterungen zur Geologischen Karte von Preussen. Lif. 150, Bl. Benheim. Berlin.
Kondracki, J. 1952 - Uwagi o ewolucji morfologicznej Pojezierza Mazurskiego (summary: Remarks about morphological evolution of the Mazurian Lake District). Biul. Państw. Inst. Geol., 65.
Kornke, B. 1930 - Letzglazialer Eisabbau und Flussgeschichte im nordlichen Ostpreussen und seinen Nachbargebieten. Ztschr. D. Geol. Ges., Bd. 82.
Koter, M. 1958 - Rzeźba i geneza form jako czynnik kształtujący gleby Wzgórz Szeskich (Le relief et la genese des formations comme facteur faconnant le sol des Collines Szeskie). Lublin (rękopis pracy dyplomowej).
Kraus, E. 1925 - Die Quartartektonik Ostpreussen. Jhrb. preuss. geol. L.-A., 45.
Krejda, N. A. 1958 - O poczwach wostoczno-jewropiejskich tundr (Soils of the EastEuropean tundra). Poczwowiedienije, no 1.
Lembke, H. 1954 - Die Periglazial-Erscheinungen im Jungmoranengebiet westlich der Oder-Bruchs bei Freienwalde. Gott. Geogr. Abh., H. 16.
Łukaszew, K. I. 1938 - Elementy gieneticzeskogo gruntowiedienija (Les elements de la pedologie genetique ). Leningrad.
Markow, K. K. 1935 - Srawnienije drewnielednikowych łandszaftow siewiernoj Jewropy i sowriemiennych lednikowych łandszaftow siewiernogo Pamira (Parallele entre les paysages des glaciations anciennes de l'Europe septentrionale et les paysages glaciaires du Pamir du nord). Problemy Fiz. Gieogr., wyp. 2, Moskwa-Leningrad.
Maruszczak, H. 1956 - Kliny lodowe schyłkowego stadium zlodowacenia bałtyckiego w lessach Wyżyny Lubelskiej (Zusammenfassung: Eiskeile in dem Hangende der Lossdecke und deren Bildungsbedingungen in dem Endstadium der Wurmkaltzeit auf der Lubliner Hochflache). Ann. Univ. M. Curie-Skłodowska, Sectio B, vol. 9.
Nowak, J. 1952 - Ewolucja niżowego krajobrazu lodowcowego Polski (Evolution du relief glaciaire dans les plaines de la Pologne). Wiad. Muzeum Ziemi, t, 6, Warszawa.
Okołowicz, W. 1947 - Rekonstrukcja klimatu i jego zmian na podstawie morfologii terenu (summary: Reconstruction of climate based on geomorphology). Przegl. Geogr., t. 21.
Okołowicz, W. 1956 a - Geomorfologia okolic środkowej Wilii (summary: Geomorphology of the vicinity of the Middle Wilia). Prace Inst. Geogr. PAN, nr 6.
Okołowicz, W. 1956 b - Morfogeneza wschodniej części Pojezierza Pomorskiego (summary: The morphogenesis of the eastern part of the Pomerian Lake District). Biul. Inst. Geol., 100.
Pierzchałko, Ł. 1956 - Periglacial phenomena in Northern Poland. Biuletyn Peryglacjalny, nr 4.
Pożaryski, W. 1953 - Plejstocen w przełomie Wisły przez Wyżyny Południowe (summary: The Pleistocene in the Vistula gap across the Southern Uplands.) Prace Inst. Geol., t. 9.
Strzemski, M. 1955 - Problemy rozmieszczenia przestrzennego gleb obszarów polodowcowych w nawiązaniu do rozwoju stosunków geomorfologicznych byłego peryglacjału (Les problemes de la repartition des sols sur les pays d'accumulation glaciaire ancienne en relation avec la geomorphologie periglaciaire). Zjazd Naukowy
Polsk. Tow. Glebozn. w Olsztynie (referaty powielane).
Strzemski, M. 1957 - Gleby województwa białostockiego (summary: The soils of Białystok Voivodeship). Przegl. Geogr., t. 29.
Susłow, S. P., 1954 - Fiziczeskaja gieografija SSSR. Azjatskaja czast (Geographie physique de l'URSS, la partie asiatique). Moskwa.
Szafer, W. 1952 - Schyłek plejstocenu w Polsce (summary: Decline of the Pleistocene in Poland). Biul. Państw. Inst. Geol., 65.
Tyrtikow, A. P. 1956 - O wlijanii rastitielnosti na mnogoletniemierzłuju podpoczwu (L'influence de la vegetation sur le sous-sol perpetuellement gele ). Matieriały k osnowam uczenija o mierzlych zonach ziemnoj kory, wyp. 3.
