O Biuletynie Peryglacjalnym

 

Założenia i warunki publikacji

Biuletyn Peryglacjalny zaczął ukazywać się w roku 1954, ale pomysł jego powołania pojawił się wcześniej, jako odpowiedź polskich geografów na rozwijający się intensywnie na świecie nurt badań procesów peryglacjalnych. Czasopismo powstało w Łodzi, dzięki pomysłowi Profesora Jana Dylika, a także wsparciu organizacyjnemu Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, które miało już wówczas duże doświadczenie w wydawaniu czasopism naukowych. Inicjatywa została poparta, a być może wypracowana w gronie kilkunastu polskich badaczy zagadnień peryglacjalnych, którzy dostrzegli możliwość pokazania wyników badań szerszemu środowisku naukowemu.

Cele powołania czasopisma i jego zakres tematyczny określony został w tekście redakcyjnym pierwszego tomu (Od Redakcji, Biuletyn Peryglacjalny 1, 1954), który zredagowany został w ostatecznej formie przez Profesora Jana Dylika. Zakładano wówczas, że powiększające się grono polskich badaczy zagadnień peryglacjalnych – zarówno obejmujących badania współczesnych obszarów podlagających działaniom klimatów zimnych, jak i dotyczących kopalnych osadów i form peryglacjalnych, powiększa się i będzie w stanie dostarczać materiałów do systematycznego publikowania.  

Już w 1953 roku zakładając czasopismo redakcja przewidywała, że w Biuletynie Peryglacjalnym prezentowane będą artykuły i notatki naukowe, materiały omawiające terminologię peryglacjalną (która była wówczas jeszcze słabo znana środowisku geomorfologów), a także sprawozdania z literatury i bibliografię tematyczną. W tekście wstępnym dość dokładnie zdefiniowano te różne rodzaje planowanych pozycji publikacyjnych (Od Redakcji, Biuletyn Peryglacjalny 1, 1954). Już wówczas założono, że czasopismo nie będzie ukazywać się regularnie, ale w zależności od dostępnych materiałów i takie podejście było obecne do końca cyklu wydawania; były lata, kiedy w jednym roku pojawiały się dwa, a nawet trzy numery (7, 8, 9 w roku 1960), ale też lata, kiedy nie wydawano kolejnych (np. między 1983 a 1985 rokiem, czy między 1987 a 1991).

Bardzo ważną funkcją biuletynu była jego rola komunikacyjna i integracyjna dla środowiska geografów zajmujących się zagadnieniami zmarzliny i obszarami polarnymi, ponieważ Profesor Jan Dylik podjął zobowiązanie (prawdopodobnie podczas kongresu MUG w 1956), że na łamach Biuletynu Peryglacjalnego publikowane będą raporty i sprawozdania merytoryczne komisji tematycznych MUG, związane z zagadnieniami peryglacjalnymi (po raz pierwszy pojawiły się w tomie 4).

 

Skład redakcji

W latach 1954 – 2000, kiedy wydawany był Biuletyn Peryglacjalny, jako redaktorzy naczelni pracami redakcji kierowały dwie osoby: Profesor Jan Dylik – do śmierci w roku  1973 oraz Profesor Anna Dylikowa - w latach 1973 – 2000.

Funkcję sekretarza redakcji pełniły trzy osoby: od roku 1954 do 1986 (tom 31) była to Łucja Pierzchałko-Dudkiewiczowa, następnie przy przygotowaniu dwu tomów: 32 i 33 (1992 i 1994 rok) sekretarzem był Krzysztof Brodzikowski, zaś w ostatnich sześciu latach funkcję tę pełnił Leopold Dudkiewicz.

Bardzo ważnym wsparciem merytorycznym i organizacyjnym był Komitet Redakcyjny, zwłaszcza w początkowych kilkunastu latach funkcjonowania czasopisma członkowie komitetu wraz z Redaktorem kreowali profil czasopisma, jak też podejmowali promowanie wydawanych tomów, wspierali nabór materiałów do publikacji, stanowiąc jednocześnie wsparcie w pracach recenzyjnych i redakcyjnych. W trakcie 46 lat wydawania Biuletynu Peryglacjalnego w Komitecie Redakcyjnym pracowały łącznie 23 osoby, w początkowym okresie było to kilka osób, później na ogół około dziesięć, a największe grono w latach 1995-1998, kiedy było to 13 osób. W latach 1954 – 1968 (tomy od 1 do 17), byli to Profesorowie: Mieczysław Dorywalski, Bronisław Halicki, Rajmund Galon, Alfred Jahn oraz Stefan Zb. Różycki, będący jednymi z najwybitniejszych polskich geomorfologów i geologów czwartorzędu w tamtym okresie. Szczególnie podkreślić należy wkład Profesora Alfreda Jahna, który był obok Jana Dylika najważniejszym polskim badaczem środowisk peryglacjalnych i równie silnie zaangażowany w międzynarodową współpracę naukową, ale też promowanie Biuletynu Peryglacjalnego na świecie. W roku 1964, po śmierci Profesora Bronisława Halickiego, do Komitetu Redakcyjnego dołączył Profesor Andrzej Środoń.

Szersze otwarcie łamów Biuletynu na udział autorów, ale też zwiększenie zasięgu dostępności czasopisma wymagało umiędzynarodowienia składu Komitetu Redakcyjnego. Od tomu 18 wydanego w roku 1969 (dedykowanemu sympozjum Międzynarodowej Unii Geograficznej, które odbyło się w Polsce) do komitetu dołączyli:   Andre Cailleux (Francja), Gunnar Hoppe (Szwecja), Gerald C. Maarleveld (Holandia), Konstantin K. Markov (Związek Radziecki), Rene Raynal (Maroko, Francja), Albert L. Washburn (USA) oraz Anna Dylikowa. W 1976 do Komitetu Redakcyjnego dołączył Albert Pissart (Belgia), a w 1986 Nikolai N. Romanovskij (zastępując zmarłego  Konstantina K. Markova). Byli to wybitni badacze problematyki peryglacjalnej, cenieni za prace badawcze i publikacje o światowym zasięgu.

Do wspomnianego już rozszerzenia i większych zmian w składzie Komitetu Redakcyjnego doszło w roku 1995, kiedy przygotowywany był do wydania 34 tom Biuletynu Peryglacjalnego. Do prac Komitetu przyłączyli się: Robert O. van Everdingen (Kanada), Lorenz King (Niemcy), Viacheslav N. Konishchev (Rosja) oraz Jan S. Goździk (Łódź), Halina Klatkowa (Łódź) i Kazimierz Pękala (Lublin). W roku 1997 do prac Komitetu Redakcyjnego zaproszony został Hugh M. French (Kanada), zaś w roku 1998 Barbara Manikowska (Łódź).

 

Zasięg geograficzny

Początkowo podstawowym językiem publikacji w Biuletynie Peryglacjalnym był język polski (tomy 1-7), w których nawet prace naukowców zagranicznych przekładane były na polski, w tych wydaniach także dominowali autorzy polscy, z zaledwie kilkoma artykułami z innych krajów europejskich i pojedynczymi pracami autorów z Maroka i USA. Wyjątek stanowi tom czwarty, zawierający publikacje głównie w języku francuskim, dedykowany kongresowi Międzynarodowej Unii Geograficznej w Rio de Janeiro, który w dużej części został poświęcony na prezentację raportu Komisji Morfogenezy Peryglacjalnej MUG (IGU), ale także zawiera kilka artykułów badaczy zjawisk peryglacjalnych z Europy. W tomach 8 i 9, wydanych w 1960 zawarte zostały artykuły stanowiące pokłosie międzynarodowych konferencji (Sympozjum Peryglacjalnego, zorganizowanego w 1958 w Polsce; Konferencji Peryglacjalnej w Liege, w 1959 roku), autorstwa uczestników - badaczy z całego świata, także z Polski, opublikowane w językach francuskim lub angielskim oraz niemieckim. Pojedyncze artykuły w języku polskim pojawiały się jeszcze do roku 1967 (tom 16), a w następnych już wyłącznie w językach angielskim lub francuskim, sporadycznie w niemieckim.

Wspomniane wydania tomów z roku 1960 zapoczątkowały etap światowego zasięgu publikacji, zarówno jak idzie o afiliacje autorów publikujących teksty, jak też obiektów badawczych, położonych w kilkudziesięciu krajach. Kolejne tomy wydawane w latach sześćdziesiątych dotykały także bardzo istotnych zagadnień teoretycznych, eksperymentalnych i metodycznych, co ugruntowało wiodącą pozycję Biuletynu Peryglacjalnego jako najważniejszego czasopisma dla środowiska badaczy zagadnień zmarzliny i procesów morfoklimatycznych zachodzących na obszarach polarnych. Wyjątek stanowi tom 20, wydany w roku 1969, zawiera dwanaście prac polskiego autorstwa, ponieważ jest zapisem zagadnień prezentowanych podczas Sympozjum Peryglacjalnego, zorganizowanego w 1968 roku we Wrocławiu.

W latach siedemdziesiątych światowa pozycja Biuletynu Peryglacjalnego była już na tyle mocno ugruntowana, także dzięki zaproszeniu do Komitetu Redakcyjnego badaczy o międzynarodowej pozycji naukowej, że publikowano na jego łamach wiodące teksty, obejmujące zagadnienia z zakresu dynamicznie rozwijających się badań kopalnego peryglacjału, jak i współczesnych procesów zmarzlinowych. Zakres geograficzny autorów, jak i opisywanych obszarów badań był w tym okresie najbardziej zróżnicowany.

Kryzys ekonomiczny lat osiemdziesiątych mocno odbił się na możliwościach publikacyjnych czasopisma, wydane zostały tylko cztery tomy, ale zawierały łącznie aż niemal 90 artykułów, notatek i komunikatów naukowych. Prezentują one, podobnie jak wcześniejsze tomy szerokie, międzynarodowe spektrum badawcze. Jednak długi czas oczekiwania na publikację, na co wskazywali niektórzy autorzy, wpłynął zapewne na problemy z pozyskaniem materiałów do dalszych wydań.

W latach dziewięćdziesiątych wydane zostały kolejne numery, pierwszy z nich zawiera kilkujęzyczną terminologię peryglacjalną (32 z roku 1992), nawiązując w ten sposób do pierwotnych założeń merytorycznych redakcji. Kolejne numery zawierają wyniki badań o ograniczonym już niestety zakresie geograficznym, ale także mniejszym, choć nadal międzynarodowym wachlarzu autorskim – Francja, Kanada, Belgia, Holandia, USA, jednak dominują publikacje polskich autorów.

 

 Zawartość     

W 39 tomach Biuletynu Peryglacjalnego opublikowanych zostało 427 artykułów i notatek naukowych, ale ilość w poszczególnych tomach jest zmienna – od 3 do 25 (numery 18 i 31). Znaczną ilość – 127 pozycji, stanowią artykuły pokonferencyjne oraz streszczenia referatów konferencyjnych i opisy sesji terenowych. Osobną kategorię stanowią raporty komisji merytorycznych Międzynarodowej Unii Geograficznej, ukazywały się one w numerach od 4 do 15, łącznie ukazało się 50 takich pozycji). W pierwszych etapach działalności wydawniczej biuletynu, bardzo ważną i stałą pozycję (znajdują się w większości tomów wydanych w latach stanowiły sprawozdania i przeglądy literatury tematycznej, przygotowywane w formie opisów i komentarzy, w języku polskim (z tłumaczeniami), albo po francusku lub po angielsku. W numerach od 1 do 10 w końcowej części każdego z tomów publikowano streszczenia zawartości numeru w języku angielskim lub francuskim (jeśli zawartość publikowana byłą w języku polskim) lub streszczenia w języku polskim (jeśli zawartość publikowano w innych językach, a osobno umieszczano także streszczenia całości w języku rosyjskim.

Bardzo cennymi pozycjami są wykazy wszystkich publikacji, jakie ukazały się w Biuletynie Peryglacjalnym. W tomie 25 (z roku 1976) umieszczone jest chronologiczne zestawienie wydanych pozycji oraz alfabetyczny spis bibliograficzny, obejmujące tomy od 1 do 24 (Index to Biuletyn … 1976), zaś w tomie 39 znajduje się podobne zestawienie, zawierające zakres od numeru 25 do 39 (Table of contens … 2000; Index of papers … 2000). Zestawienia te ułatwiały w tamtym czasie wyszukiwanie informacji bibliograficznych i aktywności wybranych autorów, publikujących w czasopiśmie.  Zestawienie publikacji obejmuje około 300 nazwisk, wśród których są autorzy pojedynczych artykułów, ale też badacze, którzy wielokrotnie publikowali w tym czasopiśmie.

Jan Dylik był jednym z pomysłodawców powołania Biuletynu Peryglacjalnego, pierwszym redaktorem, ale jeż autorem największej ilości pozycji opublikowanych na łamach czasopisma. Większość z nich to komunikaty konferencyjne, raporty sympozjalne, czy recenzje publikacji i sprawozdania z literatury (Index to Biuletyn … 1976), ale niekwestionowaną wartość merytoryczną mają artykuły i notatki naukowe, których Jan Dylik opublikował w Biuletynie czternaście. Są wśród nich pozycje zawierające najważniejsze wyniki badań, analizy, interpretacje i poglądy, począwszy od ogólnych zagadnień terminologicznych, określających cechy środowiska peryglacjalnego, poprzez  problematykę powstawania i akumulacji lessu, znaczenia interpretacyjnego struktur peryglacjalnych, roli stoku i osadów stokowych w kształtowaniu terenu stref umiarkowanej i zimnej, po problemy stratygrafii i paleogeografii czwartorzędu.

 Grono autorów, których publikacje obejmują co najmniej kilka pozycji jest liczne, także zakres czasowy ich publikacji jest godny podkreślenia. Andre Cailleux jest badaczem, którego kilkanaście publikacji pojawiało się między 1956 a 1976 rokiem. Podobnie często ukazywały się prace Rene Reynala, który rozpoczął współpracę z redakcją Biuletynu już w 1956, zaś ostatni Jego artykuł ukazał się w 1994 roku. Innymi czołowymi badaczami kopalnych przejawów środowiska peryglacjalnego, aktywnie współpracującymi z opisywanym czasopismem byli:  Gerald Maarleveld, Albert Pissart, Jean Tricart, Andrei Vielichko, ale też czołowi badacze współczesnych zjawisk związanych ze zmarzliną i strefami klimatów polarnych: Albert Washburn, John Ros Mackay, Josef Sekyra, czy aktywni nieco później: Hugh French, Steward Harris, Brigitte Van Vliet-Lanoë,

Podkreślano już wcześniej bardzo duży wkład organizacyjny i publikacyjny autorów polskich, czołowe pozycje przypadają tutaj Profesorowi Alfredowi Jahnowi oraz Profesor Annie Dylikowej, który związani byli z Biuletynem Peryglacjalnym od pierwszego do ostatniego tomu, a ich wkład publikacyjny obejmuje również po kilkanaście pozycji. W dalszej kolejności wymienić należy Henryka Maruszczaka, Józefa Mojskiego, Stefana Kozarskiego, a także przedstawicieli łódzkiego ośrodka geomorfologicznego – Barbarę Manikowską i Jana Goździka. Autorami wielu publikacji są także specjaliści spoza dyscypliny nauk o Ziemi: archeologii czy paleobotaniki, wymienić moża tutaj przynajmniej dwa nazwiska: Waldemara Chmielewskiego – czołowego specjalisty w zakresie archeologii paleolitu, czy Krystynę Wasylikową, paleobotaniczkę, autorkę chyba najczęściej cytowanego artykułu, opublikowanego w Biuletynie Peryglacjalnym (Wasylikowa 1964).