Zjawiska peryglacjalne i reguły ich rozmieszczenia na terenie ZSRR

Abstrakt

Wyjaśnienie najważniejszych czynników litogenezy mrozowej stanowi podstawę zaproponowanego systemu typów genetycznych formacji geologiczno-morfologicznych uwarunkowanych mrozem, tzw. peryglacjalnych.

Wyróżnia się tu trzy kriomorfologiczne grupy genetyczne: makrostrukturalną, obejmującą formy uwarunkowane pęknięciami mrozowymi; mikrostrukturalną, obejmującą formy uwarunkowane szczelinami wysychania z następującym po nich naprzemiennym zagęszczaniem i topnieniem wzdłuż szczelin i między nimi; astrukturalną, obejmującą formy nieuwarunkowane powstawaniem szczelin.

Głównymi czynnikami morfogenezy mrozowej w warunkach krajów arktycznych i środowisk peryglacjalnych są pęknięcia mrozowe; w mniejszym stopniu – szczeliny wysychania w gruntach. Pozostałe czynniki mają mniejsze znaczenie i występują jedynie lokalnie. Różnice w procesach morfogenezy mrozowej w trzech regionach, różnych pod względem rozwoju morfogenetycznego, determinują również najbardziej charakterystyczne różnice w ogólnym wyglądzie krajobrazu peryglacjalnego. Mniej istotne są uwarunkowane klimatycznie, różnice w morfogenezie mrozowej, a także różnice wywołane nierównomiernym rozwojem historycznym różnych regionów.

Na terenie ZSRR można wyróżnić następujące regiony: (a) regiony akumulacji, syngenetyczne z rozwojem form peryglacjalnych. Charakterystyczne jest powstawanie wielokątnych żył lodowych, które rosną ku górze wraz z osadami. Na powierzchni widoczne są wyraźne wielokąty w wyniku stale powtarzającego się wzrostu żył lodowych, spowodowanego akumulacją osadów i powstawaniem szczelin; (b) regiony względnej stabilizacji akumulacji i odpływu z epigenetycznym rozwojem form peryglacjalnych. Charakterystyczne jest powstawanie wielokątnych żył gruntowych, przekształcanie górnych poziomów skalnych w strefach szczelinowych w produkt wtórny, tj. ił pokrywowy. Na powierzchni występuje redukcja bloków poligonalnych. Utworzenie stabilnej warstwy osadu pokrywowego jest możliwe jedynie przy braku akumulacji i denudacji osadów; (c) obszary dominującej denudacji z epigenetycznym rozwojem form peryglacjalnych. Charakterystyczne jest „zjadanie” dużych bloków poligonalnych (tarasów altiplanacyjnych) w procesie niwacji i soliflukcji, wzdłuż sieci szczelin utworzonych epigenetycznie. Produkty niwacji-soliflukcji na zboczach są bardzo dynamiczne. Wymienione regiony wyróżniono zarówno dla etapu współczesnego, jak i dla etapu plejstoceńskiego.